LỜI THAN VÃN CỦA BÀ TRƯNG TRẮC

LỜI THAN VÃN CỦA BÀ TRƯNG TRẮC

Quốc vương nước Nam sắp làm “khách của nước Pháp”. Gọi là có lời chào mừng tí ti, chúng tôi kính dâng ngài giấc mộng này của đồng chí Nguyễn Ái Quốc của chúng tôi, người bầy tôi trung thành của ngài.

Đêm tôi quằn quại dưối làn mưa nhỏ hạt dầm dề. Mảnh trăng vàng vọt cô bíu trên những mái lều tranh. Cây đẫm ưốt đầm đìa nưốc mắt tuôn rơi. Gió thổi qua những cụm lá mệt mỏi va nhau thành tiếng kinh rỢn. Cành cây vặn vẹo như những cánh tay ma quái, và những đám nưốc bị từng cơn gió đột ngột quất, cứ nức nồ. Cảnh vật nưốc Nam, lồng trong cây cỏ um tùm, vốn tươi vui và thơ mộng thê dưối ánh trăng, nay buồn thảm lạ lùng. Cơn hấp hốỉ đang chơi vơi khắp. Tai ương lảng vảng đâu đây.

Ánh sáng lừ đừ của những cây nến thơm chấp chối đầu ngọn bấc cong queo, hắt lên những cây cột sơn mài nhẵn bóng trong cung điện những bóng đen lung lay và những con mắt hấp háy. Bọn quan hoạn lim dim uể oải trên chiếc chiếu trải dưối đất ồ một góc nhà. Như cảm thấy được có im lặng đang bò lê.

Trống canh vừa điểm ba tiếng. Tùng, tùng, tùng! Các anh là người phương Tây, các anh chẳng hiểu thế là thế nào cả, hử? Tùng, tùng, tùng! Nhân nó lên năm thê là ba giờ của các anh đấy. Đây là thòi khắc ban đêm lúc lương tri cất cao tiếng. Lúc các đông mả khạc ra những kẻ nằm bên trong, họ ha khỏi những tấm liệm he hé mồ, để ra ngoài đi dò đi dẫm, cất lên tiếng rú hoan lạc. Lúc đầu óc con ngưòi đầy rẫy những bóng hình, mộng mị. Tùng, tùng, tùng! Nhân nó lên ba, thì ấy là con sô chín, con sô” tận cùng trong những con sô chẳng thể chia cũng chẳng thê nhân, mà theo vua Phục Hi thì nó biểu hiện sự suy đốn của một sinh linh được coi như cùng tột (dương cửu)¹¹.

Đó chính là lúc Thiên tử nằm mơ. Ngài mơ thấy những con rồng chạm trên tủ, bàn bỗng biến động, hoá thành những con rắn gốm ghiếc, mồ thao láo những con mắt đỏ ngầu tia máu. Còn những con phụng hoàng²\ giông chim tượng trưng cho uy quyền vua chúa, thì vươn chiếc cổ dài ngoẵng tua tủa lông, quệt mỏ xoè cánh, y hệt đám gà trống cáu kỉnh, đáng ghét. Mọi vật bằng ngọc thạch, bằng châu báu, đều xỉn đi, xám xịt lại. Tất cả cứ từ từ quay tròn, và tan dần, tan dần. Rồi một bóng ma trùm khăn, trăng trắng hiện lên. Nhà vua kinh hoàng run lên lập cập, vì không phải vua chúa nào cũng đều can đảm như Hămlét³⁾, và thông minh như thê thì lại càng không. Ngài muốn kéo chiếu che mặt mà không được. ^{[1] [2] [3]}

Đưòng bệ và giận dữ, bóng ma nói vối vị chủ hoàng cung thê này:

– Mi có nhận ra ta không, đứa con khốn khổ kia ơi! Ta là một trong những người khai sáng nưốc Nam tươi đẹp này đây. Ta là Trưng Trắc, năm ) đã cùng em gái ta là Trưng Nhị và đồng bào đánh đuổi bọn xâm lăng, trả thù chồng, giải thoát quê hương. Đừng có run lên như thế, con ơi! Mà phải lắng nghe lấy lòi mẹ bảo! Chẳng hay mi có biết rằng, theo tập tục nghìn năm của nưốc Nam ta xưa cũ thì Hoàng đê là chịu mệnh trời đê trị dân, vì thê mà được coi là con của tròi, cha mẹ của dân?

“Vua muôn xứng vối lòng trời và làm tròn nhiệm vụ chí tôn của mình thì phải chịu khổ trưốc dân và chia sưống sau dân. Vua phải tuân lệnh tròi, mà tiếng dân chính là truyền lại ý trời. Bằng không thì ấy là tròi đoạn tuyệt, tổ tiên từ bỏ, nhân dân ruồng rẫy.

“Giở sử đất nước ra mà xem, mi sẽ thấy tổ tiên đã treo bao tấm gương đạo đức và dũng cảm, chí khí và tự tôn. Lý Bôn (544)²⁾ , vối một nhúm nghĩa sĩ, đã nổi dậy và bẻ gãy ách đô hộ của Hán tộc. Ngô Quyền (938) đã phá tan đạo quân nưốc ngoài kéo vào đánh chiếm đất đai Tổ quốc ta.

“Dân ta sống trong hạnh phúc và thịnh vượng dưối triều nhà Đinh. Năm 980³⁾, Lê Đại Hành đã dũng cảm không chịu khuất phục trưốc yêu sách của láng giềng hùng mạnh hơn mình gấp bội, ông đã đánh thắng địch, giết chết tưống địch. Do đó đã giải thoát được đồng bào khỏi nạn nô dịch.

“Quân Mông cổ đi đến đâu phá sạch đấy, đã bị nhà Trần vẻ vang của chúng ta đánh bại (1225) . Lê Lợi đã hùng dũng đứng ra lãnh đạo cuộc cách mạng nưốc Nam, đập tan chế độ tàn bạo và hạch sách mà những kẻ tự xưng là bảo hộ ta bắt ta chịu.

“Thật là nhục nhã thậm tệ, thật là chán ngán ghê gốm, thật là cay đắng ê chề xiết bao cho các vị, nếu từ những tầng mây, tổ tiên mi phải trông thấy dân tộc mà các vị đã giành được tự do nay chịu phận nô lệ, đất nưốc đã được các vị giải thoát nay lâm vào cảnh nô dịch, kẻ kế tục ngai vàng của các vị nay sống trong ươn hèn.

“Mặc dầu lễ nghi không cho phép các vị nguyên thủ nưốc ta ròi khỏi cung cấm, thế nhưng chúng ta vẫn phải đau buồn nhận thấy rằng vẫn có những bậc quân trưởng phải lưu vong.

“Năm Tầu (phong kiến) đánh nhau vối ta; nhờ ý chí độc lập và lòng khát khao tự do hơn là nhờ quân đông sức mạnh, nước Nam đã thắng. Chinh chiến lúc đó thế là lại bắt đầu. Giặc biết rằng không khuất phục được ta bằng uy lực, đã dùng chiến tranh hao mòn. Trần Đê Quỹ đã lãnh đạo dân Nam đoạt được thắng lợi, sau thấy dân cùng kiệt, đói khát, máu đổ xương rơi. Ông biết rằng giặc chỉ muốn hại mình ông, và chúng bắt được ông rồi thì dân Nam sẽ được yên ổn. Vì vậy ông ra nộp mình; ông nộp mình để dân ông đõ hao tổn sinh linh, xương máu. Bị cầm tù giải đi, ông nhảy xuống sông tự tử. Ông thà chết vinh chứ không sống nhục. Ngày nay, mỗi buổi mặt trời mọc lên lặn xuống, muôn nghìn ánh hào quang vàng óng quây trên dòng sông trong nưốc bạc long lanh, tạo nên đài kỷ niệm vĩnh cửu cho linh hồn bất diệt của con ngưòi chiến bại vĩ đại đó…

“Tiếp đó là Hàm Nghi, Thành Thái và Duy Tân – ngưòi ồ ngôi ngay trưốc mi. Chính những kẻ xưng xưng là tôn trọng phong tục, luật lệ nưốc ta đã đày ải ba vị và mai đây sẽ dùng mi làm món đồ rao hàng thuộc địa, cổ động đê quốc. Có thấy không, con! Chẳng thê bao giờ trong niên giám nưốc mi lại có một vua Nam nào chịu làm tôi tố đến như mi, lại có một cuộc ngự giá tuần du nào thảm hại ^[8] đến mức này. Trưốc đây, mi đã từng phạm tội báng bổ là bệ lên bàn thò linh thiêng của ông vải hình ảnh ghê tởm của thằng da trắng ngái ngủ và bụng phệ nọ, nó sặc lên mùi tỏi, ốn mùi thây ma. Tại sao, ừ, tại sao mi lại làm thế? Nay mi lại sắp lẩn xa tôn miếu. Tay mi sẽ không thắp hương vào nhũng tiết đầu xuân, đầu thu nũa. Mi sẽ không tự tay mở hương án dâng hoa quả đầu mùa và cúng cơm mối nữa. vẫn hay, con ạ! rằng tất cả nhũng cái ấy chẳng qua đều là nghi lễ cổ hủ ! nhưng mi cũng thừa biết rằng chỉ còn độc nghĩa vụ đó là mi còn làm được vối tổ tiên và mi cũng chỉ còn độc cái uy tín đó mà thôi trước mắt thần dân.

“Giò thì mi lại sắp làm tệ hại hơn nũa. Mi sắp ca ngợi công đức của nhũng đứa bóc lột và hiếp đáp dân mi. Mi sắp phô trương sự thịnh vượng của đất nưốc mi, cái thịnh vượng được sắp đặt đâu ra đấy trong trí tưởng tượng quá giàu của bọn bóc lột. Mi sắp tâng bốc công ơn vô ngần và tưởng tượng của nền văn minh đã thâm nhập sơn hà xã tắc của mi bằng mũi nhọn của lưỡi lê và bằng họng súng ca-nông.

“Ôi, nhìn, hãy nhìn nào, đứa con thảm thương kia ơi! Hãy nhìn quanh mi! Thấy chăng Trung Hoa đang thức tỉnh, Nhật Bản đang duy tân…? Thấy chăng toàn cầu đang tiến, chỉ có dân mi là, nhờ mi và lũ quan thượng của mi, cứ phải chìm ngập mãi trong vũng lầy dốt nát và tôi đòi khôn nạn?

“Hãy nhìn Triều Tiên, Ai Cập và An Độ, tất cả các nưốc đó đều đang đứng lên đòi hỏi quyền lợi, công lý và tự do!

“Chính giữa lúc đó thì mi… Im… Nghe kìa! Nghe thấy chăng… Nghe thấy chăng những tiếng kêu gào…? A! Người ta đến kia kìa, đông quá, tất cả những ngưòi dân nưốc Nam đã bị thiệt mạng cho cuộc chiến tranh ồ châu Âu. NgUÒi ta đến đòi những gì mà bọn quan thầy mi đã cùng mi hứa hẹn vối ngưòi ta, anh em người ta. Trả lòi ngUÒi ta đi nào! A! NgUÒi ta giận dữ, người ta bỏ đi.

“Bây giò thì người ta quay lưng đi rồi, người ta đang đi đến phía đằng kia. Có thấy ngưòi ta không? Đằng kia ấy, nơi mặt trời đang mọc huy hoàng khôn xiết, nơi tung bay kiêu hãnh lá cờ Nhân đạo và Lao động. Đấy! Chính đấy là nơi yên nghỉ tâm linh những ngưòi đã khuất, là tương lai của dân tộc mà mi đã phụng sự chang ra gì!

“Gà sắp gáy sáng. Sao Bắc đẩu tiến ngang tròi. Nhạc tiên đang giục giã ta. Thôi, chào!”.

Mồ hôi nhốp nháp đẫm trán vị chúa thượng đang ngủ. Ngài muôn kêu lên. Nhưng không kêu được. Lưỡi ngài hu lại vì sợ.

Một quan hoạn bưốc vào, khom khom cái lưng ba lần, rồi the thé cái giọng đàn bà:

– Ngai dư’! Đã có lệnh lên đường của Tòa Khâm truyền sang rồi đấy ạ!

NGUYỄN ÁI QUỐC

Báo L’Humanité, ngày 24-6-1922. ^[9]

[1]   Nguyên bản viết giương cửu, vì tác giả muốn bạn đọc Pháp đọc được gần âm Việt hơn.

Dương cửu, một quẻ trong Kinh Dịch, biếu hiện mức cao nhất mà một con người hoặc một sự vật có thế tiến tới được và từ điếm này trở đi nó sẽ xuống dốc (khái niệm thuộc vũ trụ quan siêu hình huyền bí Trung Quốc cổ, sau thường gắn với mê tín về tướng số).

Phục Hi, vua thần thoại Trung Quốc cô sơ, được coi là thuỷ tố của vũ trụ quan nói trên.

[2]  Phụng hoàng trong nguyên bản viết bằng tiếng Việt.

[3]  Hămlét: Nhân vật chính trong vở kịch cùng tên của văn hào Anh sếchxpia. Trong đoạn đầu của vở kịch Hămlét, hoàng tử nước Đan Mạch, tiếp xúc với bóng ma vua cha hiện về đòi được con báo thù.

[4]   Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40.

[5]   Lý Bôn, tức Lý Bí, khởi nghĩa năm 542.

[6]   Lê Đại Hành phá giặc năm 981.

[7]   Nhà Trần bắt đầu từ năm 1226.

[8] Cuộc xâm lược của nhà Minh bắt đầu năm 1406.

[9] Trône sous: Chơi chữ, do dịch sát từng chữ từ “Bệ hạ” sang tiếng Pháp. Hạ: dưới là “sous”, mà “sous” thì lại cũng có nghĩa là xu. Vậy ở đây có thể hiểu Ngai dưới, cũng có thể hiểu Ngai xu… Chỉ chuyển được phần nào ý đùa và châm chọc nhiều mặt sang bản dịch tiếng Việt.