Dân tộc nào có làn điệu hát Then? Hát Then gắn liền với loại nhạc cụ nào?

Hát Then là một thể loại ca nhạc tín ngưõng của dân tộc Tày, dân tộc Nùng. Có thể xem hát Then là một cuộc diễn xướng trường ca mang màu sắc tín ngưỡng tường thuật lại cuộc hành trình lên thiên giới để cầu xin Ngọc Hoàng giải quyết một vấn đề gì đó cho gia chủ. Các bản trường ca thường gồm nhiều chương đoạn với độ dài ngắn và nội dung chi tiết ít nhiều khác biệt. Bản
dài nhất đã sưu tầm được dài tới 4.949 câu với 35 chương đoạn. Hát Then là một hình thức diễn xướng tổng hợp bao gồm cả ca nhạc, múa, diễn với nhiều tình huống khác nhau. Trong cuộc lễ, ngoài nhiệm vụ thực hiện các nghi thức cúng, Then hoặc Giàng đồng thời phải đảm nhiệm chức năng của một diễn viên tổng hợp. Họ vừa hát, tự đệm, vừa múa và diễn để thể hiện nội dung các câu hát, đôi khi còn biểu diễn cả những trò nhai chén, dựng trứng, dựng gươm…

Âm nhạc luôn luôn là yếu tố xuyên suốt cuộc hát Then. Hát Then có nhiều bài bản làn điệu. Nhạc cụ đệm đơn giản song ở đây có thế gặp những đoạn hát hai – ba bè lý thú.

Người Tày, Nùng bất kể tuổi tác, giới tính, những người mê tín cũng như không mê tín rất thích nghe hát Then. Một vài tộc khác như H’mông, Việt ỏ trong vùng cũng tiếp nhận thể loại hát này trong đời sống tinh thần của mình.

Hát Then sử dụng đàn tính làm nhạc cụ đệm. Đàn tính là một loại nhạc cụ dân gian độc đáo của người Tày có âm thanh ngọt ngào, mượt mà và ấm áp, có sức hấp dẫn kỳ diệu bởi nó gắn chặt với đời sống tinh thần của một dân tộc đã bao đòi nay như một phương tiện giao tiếp đậm đà bản sắc dân tộc. Hộp đàn làm bằng vỏ quả bầu, mặt đàn làm bằng gỗ vông, cán bằng gỗ cây khảo quang hay cây dâu tằm.

Hát Then ở Lạng Sơn được phổ biến trên diện rộng và có nhiều vẻ phong phú, khác nhau về các mặt ở các miền, hoặc mỗi huyện. Nhưng dễ nhận thấy là Then ở khu vực phía Tây trong tỉnh êm ấm hơn so với then phía Đông. Hát Then ở Lạng Sơn còn có đặc điểm nổi bật là tính nhân dân.
Người ta hát trong dịp lễ, trong sinh hoạt, nam cũng như nữ, rất nhiều người biết đàn và biết hát. Hát Then đã trở thành một nhu cầu quan trọng đốì với đời sống tinh thần
của các dân tộc Tày, Nùng ở vùng này.(Trích Hỏi đáp văn hóa dân ca ba miền Bắc – Trung – Nam. Nxb Quân Đội)