VIỆN HÀN LÂM THUỘC ĐỊA

VIỆN HÀN LÂM THUỘC ĐỊA

Tuy đã ở thuộc địa lâu năm, bạn Xôra của tôi là một người dễ thương. Anh lại rất là hóm hỉnh, điều rất hiếm thấy trong giới anh. Anh có thói quen kỳ quặc là khi nói, gặp vần nào bắt đầu bằng âm cờ là cứ lặp đi lặp lại hai lần liền, khiến cách nói của anh sẽ trồ nên ngọt ngào và thú vị khác thường.

Hôm nọ anh đến thăm tôi. Chỉ nhìn đôi mắt anh nấp sau đôi mục kỉnh to tướng, tôi đoán ngay anh sắp tuôn ra một điều ba hoa gì đó mà anh thường nói. Quả không sai.

• Này ông cụ mình, này! Anh bắt tay tôi, nói. Một Viện hàn… hàn lâm khoa học thuộc… thuộc đ? đã được thành lập, cậu biết chứ?
• Biết, Ừ! Thì sao?
• Ồ đấy có một Ban địa lý, một Ban mỹ nghệ, một Ban giáo ^[1] dục, tức là có bao nhiêu người cần gán vào thì có bấy nhiêu ban. Nhưng ngược lại, thê vẫn còn thiếu một ban, ban quan trọng nhất đê cho một viện loại có tầm cơ nổi bật lên.
• Là ban gì vậy?
• Tố đã nói đấy: là Ban đạo lý… thuộc… thuộc địa.
• Đê ) Xôra làm trưồng ban chứ gì?
• Không! Đít tố đâu có cái thố hàn… hàn lâm, nhưng tố có một danh sách những người lương thiện, liêm khiết, yêu nưốe, xứng đáng được đề nghị đưa vào hàng bất triệt (hay bất tử như người ta gọi theo cách thông tục). Đây là họ, tên, nghề nghiệp của những vị ứng… ứng cử viên của tố!

Các ông:

Angđrê Béctôlô, thượng nghị sĩ quận Xen, Giám đốc tuyến đường sắt từ Cônggô Thượng đến vùng Hồ Lốn châu Phi.

Sanhô Lêông, thượng nghị sĩ quận Crơdơ, Giám đốc công ty vận tải Marốc.

Saxtơnê Ghiôm, thượng nghị sĩ quận Girôngđơ, Giám đốc Hội hợp nhất Liegiơ đê Hamăngđa – Tiểu Kabili.

Côkê (Giăng), thượng nghị sĩ quận Rôn, Giám đốc tổ hợp kỹ nghệ và thương mại Bắc Phi.

Côxne (Hăngri), thượng nghị sĩ quận Anhđrơ, Giám đốc Công ty Phi châu về thương mại, kỹ thuật và canh nông.

Mácxan (Phrăngxoa), thượng nghị sĩ quận Căngta, Giám đốc Hội buôn bán Tây Phi.

Giêra (Anbe), thượng nghị sĩ quận Acđen, Giám đốc Công ty kền Tân Calêđôni.

Grôđỉđỉê, thượng nghị sĩ quận Mơdơ, Giám đốc Công ty vận tải ồ Marốc.

Hầu tưốc Đơ Môngteguy, thượng nghị sĩ quận Loa Hạ, Giám đôc ^[2] các đường xe lửa và các mỏ phốítphát Gá

Marô, thượng nghị sĩ quận Lốt và Garôn, Giám đốc đường sắt từ Cônggô đến vùng Hồ Lốn châu Phi.

Bécsô (Guyxtanh), thượng nghị sĩ quận Anpơ Hạ, Anpơ thấp thuộc các Hội bỏ thầu và khai thác ở Đông Dương, Hội quốc tế nghiên cứu và xây dựng ở Marốc và Hội bỏ thầu ở tây Marốc.

Rulăng (vâng, cô’ nhiên), thượng nghị sĩ quận Xen Hạ, Giám đốc ngân hàng của Angiêri và Tuynidi, đường tàu điện từ Ôrăng đến Hammen – ben – Mátgia và Công ty Marốc Ra và Kalô.

Các ông:

Áccămbray, nghị sĩ quận Exnơ, thuộc Tân công ty Phi châu về thương mại, kỹ nghệ và canh nông.

Áctô, nghị sĩ quận cửa sông Rôn, Giám đốc Công ty Pháp quốc của Tây Phi, trưởng ban trị sự thương quán Pháp – Marốc và những nhà máy đường thuộc địa.

Balăngđơ, nghị sĩ quận Girông, thuộc uỷ ban liên bang thuộc

địa.

Rơnaden, nghị sĩ quận Anhđrơ, thuộc vùng mỏ Buácpha (Marôc).

Bectôlôni, nghị sĩ quận Xavoa, Lào, thuộc Công ty thương mại

Lào.

Cămbrudơ, nghị sĩ quận Girông, thuộc Công ty Pháp ồ Tôgô.

Satxenhơ Gôiông, nghị sĩ quận Xen, Phó chủ tịch Hội hợp nhất Liegiơ đê Hamăngđa – Tiếu Kabili.

Duyboăng (Giắcke), nghị sĩ quận Xavoa, Lào, thuộc Công ty Marốc vôi, ximăng, và vật liệu xây dựng.

Phơdăng, nghị sĩ quận Xaôn và Loa, thuộc Tống công ty Pháp và Đông Dương về lụa.

Oenđen (Phrăngxoa đờ), nghị sĩ quận Mốc và Môden, thuộc các mỏ thiếc và vônphram ồ Bắc Kỳ. ^[3]

Gaxparanh, nghị sĩ đảo Rêuyniông, thuộc Công ty Pháp ồ Tôgô.

Girô (Huybe), nghị sĩ quận cửa sông Rôn, Giám đốc Ngân hàng Xyri và Công ty Maroc.

Hanê (Anbe), nghị sĩ quận Exnơ, thuộc Công ty thảm Tôn phủ.

Giốtxơ (Prôxpơ), nghị sĩ quận Ơrơ, thuộc Pháp quốc ngân hàng châu Phi xích đạo, của Công ty Phi và Cônggô.

Lusơ, nghị sĩ quận No, thuộc Tổng công ty các xí nghiệp ồ Maroc.

• Quả thật, tôi nói với anh bạn, đấy đúng là những người đại diện vừa cho quyền lợi thật sự của cử tri ồ Quốc hội Pháp, vừa cho quyền lợi và nền văn hoá Pháp ồ thuộc địa. Nhưng còn…
• Tố biết cậu sắp nói gì, Xôra ngắt lòi tôi, cậu muốn bảo tố không nghĩ đến bọn thuộc rượu Rum hay thuộc độc quyền rượu, chứ gì? Nhưng danh sách đã dài và căn nhà chứa sẽ bé quá không đủ cho tất cả những con người này. Với lại kỳ tói tố còn một đề nghị hay hơn nhiều cơ.

Khói thuốc dày đặc thoát ra từ tẩu vây lấy Xôra như hương thơm của những ông chồng chung thuỷ bao quanh thánh Giôdép. Xôra chậm rãi bảo tôi: Cậu có biết là Anbe Xarô đã đổ bể rồi không?

• Đừng vờ ngốc nghếch nữa đi nào! Cậu thừa biết là tố nói đến con tầu – con tầu duy nhất của Hạm đội Đông Dương – ấy mà… Mà cậu không hiếu gì, thì đê tố kê cho nghe. Muốn có một Hạm đội Đông Dương, thì phải có một chiếc tàu Đông Dương. Thê là người ta cho đóng “con tầu”. Rồi người ta lấy tên vị cầm lái lốn đặt tên cho cái lái lốn. Dung lượng con tầu chạy hơi nước này, khi ra khỏi xưởng, chỉ là 3.500 tấn. Mấy hôm sau, trong bài diễn văn của vị cha đổ đầu lừng danh của nó, nó có dung lượng 6.000 tấn. Mấy tháng sau, trong bài đăng trên một tò báo lốn thì dung lượng nó là 60.000 tấn. Phải cái là đáng lẽ phải chạy 12 ), thì thoạt đầu nó chỉ chạy có 6 nút thôi.

Bây giờ nó chết giấc.

Đê tán thiên hạ, người ta dẫn nó sang chơi Trung Hoa. Vì quên không cho nó đi tàu hoả, đến Thượng Hải, cái của ấy không chịu đi nữa, nó hỏng, nó rỉ nước, nó hư súpde, nó định tự tử, nó chỉ còn là cái… nút thòng lọng. Tưồng chừng con tàu khốn khổ mắc bệnh tim la. Nhưng không hề gì, Đông Dương vẫn kiêu hãnh có hạm đội của mình và có những Xarô của mình.

• Thê cậu nói với tố làm gì? Tố sẽ là một thằng vô ơn bội nghĩa.
• Đê bảo cậu rằng tố sẽ là một thằng vô ơn bội nghĩa nếu không đưa ngài thượng thư thuộc địa của chúng ta vào Viện hàn… lâm.
• Với tư cách là đô đốc Hạm đội Đông Dương à?
• Đâu có. Tư cách chủ nhiệm khoa giải phẫu.. ?

• Phải. Giải phẫu. Ông ta ồ đấy là hợp khít. Thê cậu không nghe ông ta nói về “bàn giải phẫu” ồ Quảng trường Hoà ) sao?

Cậu không biết là cả trường đại học y khoa nhôh nháo cả lên vì cái bản tuyên ngôn khoa học của Cụ lốn à? “Ngài yêu quý nhiệm vụ đến quặn cả lòng. Niềm say đắm đối với nỗi cùng cực cao cả gắn những cơn sốt nóng của nó vào da thịt ngài. Nó hoà lửa của nó vào máu ngài, trong huyết quản ngài, cũng như vào đường gân ngài, thố thịt ngài, cứ như chiếc áo lửa của Nétxuy bám lấy hông lấy cật”.

Tôi thích ngài thượng thư nói. Tôi thích nhìn những đội ngũ đông đảo của họ… Tiếng hô lúc này thốt ra từ lồng ngực tôi… rót vài dòng trong huyết mạch tôi chất độc ác nghiệt mà thánh thần… ^[4]

Có những kẻ mặt tối tăm không bao giờ có ánh sáng lung linh soi đến. Những lời xưa kia thốt lên từ trái tim vĩ đại nhất… vân vân… Cậu nghĩ xem với những bắp thịt, những đường gân, cái… mặt và những đội ngũ ấy, có thế nặn ra được một vị khai hoá cừ lắm chứ, trừ phi…

Nhưng thôi, ta hãy đi uống vại bia, chúc sức khoẻ Ai Cập Hoàng đê chứ?

NGUYỄN ÁI QUỐC

Báo Le Paria, số’ 12, tháng 2-1923 và số’ 14, tháng 5-1923.

[1] Académie des Sciences Coloniales. Có những vần ca, co, bắt đầu bằng âm cờ, theo tật của nhân vật Xôra, thì tác giả cho y nói lắp ca-ca, cơ-cơ… không những nghe ngang tai (và thú vị theo cách nói mỉa mai của tác giả), mà còn gợi ra những ý niệm thô tục buồn cười (caca có nghĩa là phân, coco có nghĩa là tên quấy). Tác giả hư cấu chi tiết đó đế mua vui, dưới có trở lại vài lần nữa, như khi nói đến candidat, ứng cử viên (can can có nghĩa là chuyện ba láp), nhưng tác giả bỏ qua nhiều trường hợp khác mà vẫn có âm cờ lắp lại hai lần không có nghĩa buồn cười như ở những trường hợp vừa nói.

[2] Mossieu, tức Monsieur, nhại cách phát âm của người châu Phi thuộc Pháp.

[3] Gápxa. Một thành phô’ ở miền Nam Tuynidi.

[4]  Nút là đơn vị chỉ tốc độ hàng hải. Tàu chạy mười nút là chạy mười hải lý/giờ. Gọi hải lý/giò như thế, thì chuyển được từ dùng chỗ chơi chữ này, với noeud coulant = nút thòng lọng.

• Quảng trường Concorde là một quảng trường loại lổn nhát ỏ Pari. Ý nói: diễn văn trước quần chúng rộng rãi.