Nguồn gốc của nghệ thuật

Nguồn gốc của nghệ thuật

1. Nghệ thuật là một hình thái của ý thức xã hội

Nghệ thuật là một hiện tượng có tính lịch sử gắn liền với sự phát triển xã hội; nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội đặc thù. Đối tượng của nghệ thuật vừa là quan hệ của con người với thế giới; vừa là chính bản thân con người với tất cả các mặt của nó như tâm lý; tình cảm; đạo đức; tư tưởng xã hội.

Chúng ta không quên rằng; các khoa học nhân văn cũng lấy con người làm đối tượng; như tâm lý học; xã hội học; đạo đức học… nhưng tất cả các khoa học này đều xem xét con người từ một góc độ nhất định nào đó. Ngược lại; nghệ thuật không những xem xét con người trong tính chỉnh thể của nó; mà còn đi sâu vào những điều kỳ diệu; những điều bí ẩn nhất của tự nhiên; của xã hội; tất cả những gì còn nằm ở những tầng sâu mà ý thức của con người; mà các khoa học cụ thể không thể phát hiện hoặc thể hiện được.

C.Mác đã xem xét và lý giải nguồn gốc và bản chất của nghệ thuật một cách khoa học khi gắn nó với sự phát triển của lịch sử xã hội; trong đó; nghệ thuật được qui định trước hết bởi sự phát triển của phương thức sản xuất. Khi phân tích và chỉ ra qúa trình hình thành các quan hệ thẩm mỹ từ các quan hệ thực dụng gắn liền với qúa trình lao động và việc tạo ra của cải vật chất; đồng thời tạo ra sản phẩm tinh thần.

Thật vậy; lúc đầu nghệ thuật gắn bó trực tiếp hơn với qúa trình lao động; với các nhu cầu vật chất và các mục đích thực dụng; cho nên những khái niệm “nghệ thuật”; “nghệ sỹ” theo nghĩa hiện nay chỉ là “ước lệ”. Trải qua nhiều thiên niên kỷ qúa trình phát triển của xã hội đã tách nghệ thuật thành một lĩnh vực riêng biệt của thực tiễn xã hội; – đó là nghệ thuật chuyên nghiệp.

Cho đến ngày nay; với sự chuyên môn hóa cao với các hình thức phát triển của mình; nghệ thuật luôn gắn liền với sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học – công nghệ; thì tuyệt nhiên nghệ thuật cũng không mất đi sự gắn bó của mình với các điều kiện vật chất; với hạ tầng kinh tế và với các hình thái ý thức xã hội khác; thậm chí ngày càng tăng. Chỉ có điều; mối liên hệ này trở nên gián tiếp hơn; phức tạp; sinh động và tinh tế hơn.

Cách mạng khoa học – công nghệ trong những thập niên cuối của thế kỷ XX và ngày nay ảnh hưởng mạnh mẽ đến mọi bình diện của cuộc sống xã hội; trong đó có cả nghệ thuật. Vấn đề tác động của khoa học – công nghệ vào nghệ thuật là sự xâm nhập yếu tố kỹ thuật vào tính chất và những hình thức hoạt động của nghệ thuật; điều này là đúng đối với tất cả mọi loại hình; loại thể nghệ thuật.

Đặc biệt; đối với các loại hình nghệ thuật được hoạt động trên cơ sở sử dụng kỹ thuật; thành qủa của khoa học – công nghệ thông qua các phương tiện giao tiếp hàng ngày như: báo chí; rađiô; truyền hình; và mạng internet đã vượt ra khỏi không gian; thời gian có tính chất cộng đồng của mỗi dân tộc; mỗi quốc gia mà mang tính toàn nhân loại. Nghệ thuật cũng không chỉ còn mang ý nghĩa thông tin; mà nó có khả năng tạo ra những điều kiện tốt nhất; nhanh nhất; hiệu quả nhất trong hoạt động; quan hệ trao đổi; giao lưu văn hóa giữa các dân tộc.

1. Tính đặc thù của nghệ thuật

Với tính cách là một hình thái ý thức xã hội đặc thù; nghệ thuật cùng với hệ tư tưởng chính trị; pháp quyền; đạo đức; triết học… đều là sự phản ánh tồn tại xã hội qua những giai đoạn lịch sử xã hội cụ thể nhất định. Giữa nghệ thuật và các hình thái của hệ tư tưởng đều có sự tác động qua lại lẫn nhau; giữa chúng lại có những đặc điểm chung giống nhau; đồng thời mỗi một hình thái ý thức xã hội lại có tính đặc thù riêng biệt.

Đặc điểm chung (giống nhau) giữa các hình thái ý thức xã hội với tính cách là những bộ phận khác nhau của đời sống tinh thần được thể hiện ở những nội dung cơ bản sau đây:

Trước hết; các hình thái ý thức xã hội và kể cả nghệ thuật; chúng đều là sự phản ánh đời sống vật chất của xã hội.

Thứ hai; tiêu biểu cho mọi hình thái ý thức xã hội là tính độc lập tương đối của nó. Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội như một đặc trưng cơ bản của cái tinh thần xã hội được thể hiện trong tất cả các hình thái ý thức xã hội như ý thức chính trị; pháp quyền; đạo đức; triết học; khoa học; tôn giáo và nghệ thuật.

Thứ ba; đối với tất cả các hình thái ý thức xã hội; kiến trúc thượng tầng tư tưởng không chỉ là sự phản ánh đối với tồn tại xã hội; đối với cơ sở kinh tế; mà còn có ý nghĩa góp phần tích cực cải tạo tồn tại xã hội.

 Tính đặc thù của nghệ thuật so với tất cả các hình thái của ý thức xã hội khác là ở sự phản ánh thế giới bằng hình tượng. Để nhận thức đầy đủ và sâu sắc thế giới khách quan; loài người đã dùng nhiều hình thức khác nhau để phản ánh. Khoa học đi sâu khám phá thế giới bằng hệ thống các khái niệm; phạm trù qui luật. Đạo đức học phản ánh thế giới bằng bằng hệ thống chuẩn mực đạo đức; các qui phạm; các tiêu chí xã hội. Nhưng các hình thức phản ánh đó không thể nào thể hiện được một cách sâu sắc các cung bậc tinh tế của thế giới tinh thần con người như trong nghệ thuật.

Hình tượng nghệ thuật là một dạng thức phản ánh khác về chất với các thức phản ánh khác của hoạt động nhận thức; – đó là sự phản ánh tình cảm – lý trí với cách thể hiện vừa cảm tính lại vừa cụ thể; vừa nói được nội dung tư tưởng xã hội mà nó phản ánh.

Mỗi hình thái ý thức xã hội đều có một đối tượng phản ánh nhất định. Chẳng hạn; ở triết học; đó là mối quan hệ giữa tồn tại và ý thức; ở đạo đức; là mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội. Còn ở nghệ thuật; đối tượng đó vừa là quan hệ của con người với hiện thực; vừa là chính bản thân con người và xã hội. Chính các đặc trưng này đã làm cho nghệ thuật có khả năng đặc biệt trong việc thể hiện đời sống tinh thần của con người; các khả năng mà không một loại hình phản ánh nào khác có thể đảm đương được.

Tính hình tượng nói chung cái mà người ta thường gọi là hình tượng ngoài nghệ thuật; thường được giải thích gần đúng và đồng nghĩa với nhận thức cảm tính; mà đặc tính chung của nó là sự phản ánh trực tiếp; cụ thể về các mặt nào đó của hiện thực bởi các giác quan của con người.

Như vậy; cần phải xác định mối tương quan giữa hình tượng nghệ thuật không chỉ với tính cách hình tượng cảm tính cụ thể; mà còn hàm chứa chiều sâu và sự độc đáo nội dung tư tưởng của tác phẩm nghệ thuật. Đó là loại tư duy hình tượng đáp ứng những tiêu chuẩn thẩm mỹ và thực tiễn nghệ thuật được tạo ra trong lịch sử như trình độ khái quát cao; sự thống nhất giữa nội dung và hình thức; giữa cảm tính và lý tính.