Ý THỨC THẨM MỸ (tình cảm thẩm mỹ)

Ý THỨC THẨM MỸ (tình cảm thẩm mỹ)

Ý thức thẩm mỹ là một hình thái của ý thức xã hội. Nó có những đặc điểm chung giống với các hình thái ý thức xã hội khác và có đặc điểm riêng.

Đặc điểm chung của các hình thái ý thức xã hội và ý thức thẩm mỹ là đều sự phản ánh đời sống vật chất của xã hội trong những điều kiện lịch sử nhất định và có tính độc lập tương đối.

 Tính đặc thù ý thức thẩm mỹ so với tất cả các hình thái của ý thức xã hội khác được thể hiện ở những đặc điểm cơ bản sau:

– Ý thức thẩm mỹ phản ánh hiện thực mang tính toàn vẹn; cảm tính và cụ thể;

– Ý thức thẩm mỹ phản ánh hiện thực bằng hình tượng thẩm mỹ (đặc biệt là hình tượng nghệ thuật);

Để nhận thức đầy đủ và sâu sắc thế giới khách quan; loài người đã dùng nhiều hình thức khác nhau để phản ánh. Khoa học đi sâu khám phá thế giới bằng hệ thống các khái niệm; phạm trù qui luật. Đạo đức học phản ánh thế giới bằng hệ thống chuẩn mực đạo đức; các qui phạm; các tiêu chí xã hội. Nhưng các hình thức phản ánh đó không thể nào thể hiện được một cách sâu sắc các cung bậc tinh tế của thế giới tinh thần con người như trong thẩm mỹ.

Là một hình thái đặc thù của ý thức xã hội; ý thức thẩm mỹ không chỉ phản ánh đời sống vật chất của xã hội mà còn là một hình thức độc đáo của hoạt động sáng tạo – sáng tạo thẩm mỹ và sáng tạo nghệ thuật thể hiện sức mạnh bản chất của con người trong quá trình đồng hóa tự nhiên; biến đổi xã hội và bản thân nhằm hoàn thiện nhân cách.

1. Tình cảm thẩm mỹ
2. Khái niệm tình cảm thẩm mỹ

– Tình cảm là những rung động cảm xúc khi có tác sự tác động trực tiếp của hiện thực khách quan vào các giác quan của con người.

Cảm xúc (theo tiếng la tinh êmôxêô – tôi cảm động; tôi xúc động) đó là sự rung động từ phía bản thân con người đối với hiện thực; cũng như sự rung động của trạng thái chủ quan nảy sinh trong qúa trình tác động tương hỗ với môi trường xung quanh và trong qúa trình thỏa mãn những nhu cầu của mình.

Trong tâm lý học hiện đại vẫn chưa có được một sự phân loại cảm xúc nào được công nhận rộng rãi. Song người ta có thể phân chia chúng một cách chính xác hơn thành các loại cảm xúc khác nhau; trên cơ sở các thành phần; các dấu hiệu đặc trưng về cường độ của rung động tâm lý; những cái thể hiện về mặt tâm trạng thông qua tình cảm của con người.

Căn cứ vào nội dung và nguyên nhân phát sinh sự rung động; tâm trạng của cảm xúc con người; mà tình cảm được thể hiện dưới nhiều cấp độ khác nhau; nhưng về cơ bản là tình cảm sinh học và tình cảm xã hội.

Tình cảm sinh học (tình cảm cấp thấp) có liên quan chủ yếu đến quá trình sinh học trong cơ thể; đến sự thoả mãn hay không thỏa mãn nhu cầu tự nhiên của con người. Ngược lại tình cảm cấp cao xuất hiện liên quan đến sự thoả mãn hay không thoả mãn nhu cầu xã hội cũa con người. Các tình cảm này tham gia một cách hữu cơ vào tất cả các hình thức hoạt động tinh thần của con người; đồng thời làm giảm nhẹ; hoặc tác động tích cực; hoặc gây khó khăn cho hoạt động nói chung của con người. 

Tình cảm xã hội (tình cảm cấp cao); nhất là tình cảm trí tuệ; tình cảm đạo đức và tình cảm thẩm mỹ. Tình cảm trí tuệ là tình cảm nảy sinh trong quá trình học tập; lao động; trong hoạt động sáng tạo khoa học; kỹ thuật và nghệ thuật. Tình cảm đạo đức phản ánh thái độ của con người với các nhu cầu đạo đức xã hội. (Có 3 nhóm tình cảm cấp cao: Tình cảm trí tuệ; tình cảm đạo đức; tình cảm thẩm mỹ)

– Tình cảm thẩm mỹ cũng là một hình thái tình cảm xã hội của con người; nhưng nó khác với tình cảm đạo đức; trí tuệ; tôn giáo… Đó là sự rung động – cảm xúc bởi cái đẹp; cái bi; cái hài; cái cao cả trong cuộc sống và trong nghệ thuật.

+ Trước cái đẹp – vui sướng; hân hoan; thoả mãn. Đó là sự cảm thụ những giá trị thẩm mỹ mang lại cho con người những khoái cảm tinh thần – khoái cảm thẩm mỹ;

+ Trước cái xấu – khó chịu; bực tức; căm ghét;

+ Trước cái bi – đau đớn; thương tiếc; đồng cảm và khao khát muốn trả thù vì lý tưởng cao đẹp của cuộc sống;

+ Trước cái hài – tiếng cười tích cực; phê phán những thói hư tật xấu nói chung của con người nhằm hướng đến sự hoàn thiện; hoàn mỹ của bản thân con người và xã hội;

+ Trước cái cao cả – khâm phục; khát vọng vươn lên để chế ngự; để chinh phục; để khẳng định vai trò và sức mạnh của con người;

+ Trước cái thấp hèn – ghê tởm; kinh ghét;

1. Các đặc trưng của tình cảm thẩm mỹ

– Tình cảm thẩm mỹ là cảm nghĩ – cảm xúc. Cũng như các hoạt động ý chí khác; trong cảm xúc thẩm mỹ biểu hiện đặc biệt rõ nét tính tích cực của sự phản ánh tâm lý. Nếu so sánh mối liên hệ về hoạt động tâm lý của con người nói chung và hoạt động tâm lý của cảm xúc thẩm mỹ là khác nhau. Sự khác nhau đó thể hiện ở chỗ; ở con người đằng sau kích thích của cảm xúc thẩm mỹ; không chỉ có yếu tố sinh lý mà có cả kinh nghiệm của lịch sử loài người; là tất cả những kinh nghiệm của những quan hệ xã hội; bao gồm cả sự tự nhận thức cá nhân.

Mối liên hệ giữa tình cảm thẩm mỹ với sự tác động của các hiện tượng thẩm mỹ khách quan nảy sinh tình cảm đó sâu xa đến mức một số nhà tâm lý học và mỹ học (thuyết mỹ học – tâm lý học) đã khẳng định rằng; tình cảm thẩm mỹ dường như sự “nhập cảm” vào đối tượng; hoặc là cảm nghĩ – cảm xúc là cơ sở của cảm xúc thẩm mỹ.

Tình cảm thẩm mỹ; đặc biệt do nghệ thuật mang lại luôn thẩm thấu trong ký ức con người những dấu ấn không phai nhòa; lâu bền; thường là suốt đời. Bởi ở nghệ thuật thì khả năng ấy diễn ra thông qua hệ thống hình tượng toàn vẹn – cảm tính như là một qui luật của tình cảm.

– Tình cảm thẩm mỹ là cơ chế tổng hợp cảm xúc. Các cảm xúc thẩm mỹ có khả năng tự tiếp nối; kết hợp và đan xen vào hệ thống những cảm xúc của con người một cách tinh tế và hết sức phức tạp.

Như vậy; tình cảm thẩm mỹ tái tạo và chiếm hữu một cách tinh tế thế giới và cuộc sống hiện thực; đồng thời hình thành một thế giới độc đáo của đời sống tinh thần; nó bao chứa sự thống nhất nội tại những cá tính của con người.

2. Thị hiếu thẩm mỹ
3. Khái niệm thị hiếu thẩm mỹ

– Thị hiếu là gì?

Thị hiếu là một khái niệm bao hàm những nội dung hết sức đa dạng và phong phú. Người Trung Quốc coi thị hiếu là sự thích thú. Người phương Tây gọi là cảm giác; khẩu vị.Còn chúng ta thường hiểu thị hiếu là sự lựa chọn; sở thích của cá nhân hoặc một nhóm người nào đó. Có thể gọi thị hiếu là sở thích. Người ta có thể thích món ăn này không thích món ăn kia; thích hoặc không thích kiểu nhà này hay kiểu nhà khác; thích hay không thích cách thức giao tiếp này hoặc cách giao tiếp kia. Cho nên; sở thích được biểu hiện trong mọi lĩnh vực hoạt động xã hội; lối sống; đạo đức; tính thần và nghệ thuật.

Trong các sở thích đó có sở thích tốt; sở thích xấu có sở thích xuất phát từ một nhu cầu lành mạnh hoặc không lành mạnh; giả tạo; thấp kém; cũng có loại sở thích không xấu; không có hại; có sở thích này bài xích sở thích kia. Trong xã hội loài người; con người là một chỉnh thể; mỗi người là một cái riêng; cái đơn nhất; do vậy tồn tại sở thích cá nhân; thị hiếu cá nhân. Và cũng như vậy thị hiếu cũng được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau phản ánh các lĩnh vực tinh thần khác nhau trong cuộc cuộc sống con người.

– Thị hiếu thẩm mỹ

Có rất nhiều quan điểm khác nhau về thị hiếu thẩm mỹ của con người dù ở góc độ cá nhân hay xã hội. Có quan điểm tuyệt đối hoá vai trò của thị hiếu cá nhân; năng lực bẩm sinh của cá nhân; hoặc tuyệt đối hoá thị hiếu xã hội của các cộng đồng người như giai cấp; dân tộc; thời đại.

Thực ra; thị hiếu thẩm mỹ vừa mang tính cá nhân và tính xã hội; là mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung và nó phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử xã hội nhất định. Thị hiếu thẩm mỹ mang dấu ấn cá nhân; là sở thích của cá nhân; nhưng đồng thời nó mang tính xã hội sâu sắc và phụ thuộc vào thị hiếu chung của xã hội theo những chuẩn mục của hoạt động đánh giá thẩm mỹ của xã hội.

Xuất phát từ quan điểm thực tiễn của mỹ học hiện đại; chúng ta thấy có hai loại thị hiếu thẩm mỹ bắt nguồn từ hai quan hệ cơ bản của đời sống. Một loại thị hiếu thẩm mỹ bắt nguồn từ đời sống thực tế; từ trong lao động sản xuất và đấu tranh xã hội thường đánh giá đúng hơn các chân lý sinh động của cuộc sống. Ngược lại; loại thị hiếu không bắt nguồn từ cuộc sống; xa rời nghệ thuật lành mạnh là loại thị hiếu phiến diện; không có khả năng đánh giá đúng giá trị và hướng phát triển của thị hiếu thẩm mỹ. Hay nói một cách khác tiêu chuẩn để phân biệt thị hiếu tốt với thị hiếu tồi là ở chỗ; sự đánh giá thị hiếu có phù hợp với những giá trị thẩm mỹ khách quan hay không.

1. Các đặc trưng cơ bản của thị hiếu thẩm mỹ

– Thị hiếu thẩm mỹ là sự đánh giá trực tiếp; tức thời hoặc là sự phản ứng mau lẹ

Đặc điểm nổi bật của thị hiếu thẩm mỹ nó thể hiện trong hình thức đánh giá trực tiếp; tức thời hoặc là sự phản ứng mau lẹ đối với các hiện tượng thẩm mỹ của cuộc sống và nghệ thuật. Đối với những hiện tượng thẩm mỹ của cuộc sống; con người có khả năng đánh giá trực tiếp về cái đẹp; cái xấu; cái bi; cái hài cái cao cả; vì rằng chúng liên quan trực mật thiết với đời sống con người; là một giá trị xã hội rộng rãi và lại thể hiện trong các sự vật; hiện tượng cá biệt; có hình tượng cụ thể cảm tính.

Qua sự đánh giá “thích” hoặc “không thích” có biểu lộ những cảm xúc; tình cảm thẩm mỹ nhất định về những đối tượng thẩm mỹ không chỉ đơn thuần chỉ do ý thích; tình cảm riêng tư của cá nhân; mà chủ yếu là do ý thức chính trị; nhân sinh quan; quan điểm đạo đức; lý tưởng thẩm mỹ và trình độ văn hoá chung của mỗi cá nhân. Thật khó giải thích được tại sao tôi thích cái này; anh thích cái kia; nhưng trong nghệ thuật thì không thể chỉ do sở thích cá nhân mà do thị hiếu thẩm mỹ của mỗi cá nhân và tại sao chỉ là những thị hiếu thẩm mỹ đó mà không phải là một cái gì khác? Điều này chỉ có thể giải thích là thị hiếu cá nhân có tính xã hội.

– Thị hiếu thẩm mỹ có tính cá biệt và xã hội

Những phán đoán và đánh giá thị hiếu thẩm mỹ bao giờ cũng mang tính chất cá nhân – tình cảm không lặp lại. Chính điều này đã tạo nên sự đa dạng; phong phú của thị hiếu thẩm mỹ trong xã hội. Trong thị hiếu thẩm mỹ; ở mỗi người đều mang sự thích thú cá nhân và phản ứng trực tiếp; tức thời; mau lẹ trước các đối tượng thẩm mỹ. Người thích sân khấu; kẻ yêu ca nhạc; người mê thơ; văn chương; hội họa; lại có người thích chơi hoa; chim cảnh. Thậm chí trước các hiện tượng thẩm mỹ cụ thể; mỗi cá nhân lại rung động có những cảm xúc; cảm nghĩ khác nhau; vì nó thường phụ thuộc vào trạng thái tâm lý tình cảm cá nhân lúc cảm thụ; đánh giá.

Mặc dù thị hiếu thẩm mỹ mang tính cá nhân; song những phán đoán; đánh giá thị hiếu thẩm mỹ lại bị chi phối bởi những quan điểm thẩm mỹ; quan điểm chính trị; đạo đức; triết học và suy cho cùng chính tính xã hội của thị hiếu thẩm mỹ lại có ý nghĩa định hướng những giá trị của mỗi cá nhân thành giá trị chung của toàn bộ xã hội. Do đó; xây dựng một thị hiếu thẩm mỹ tốt thì giáo dục thẩm mỹ luôn phải gắn bó trực tiếp; chặt chẽ với giáo dục kiến thức; chính trị; đạo đức; triết học; khoa học; tôn giáo.

Tính xã hội của thị hiếu thẩm mỹ là tính giai cấp; dân tộc. Trong xã hội có giai cấp thì thị hiếu thẩm mỹ mang tính giai cấp. Vì nó phản ánh tình cảm; thị hiếu; quan điểm và lý tưởng thẩm mỹ của giai cấp khác nhau. Mỗi giai cấp đều có mục đích riêng; tình cảm thẩm mỹ; thị hiếu thẩm mỹ mang đậm tính mục đích và lợi ích của giai cấp. Sẽ không đúng nếu chúng ta cho rằng thị hiếu không liên quan trực tiếp đến đấu tranh xã hội; mà ngược lại; những xung đột chính trị;

thực chất đó chính là những biểu hiện tập trung của tập đoàn xã hội này; hay tập đoàn xã hội khác trước những hiện tượng thẩm mỹ nổi bật trong cuộc sống cũng như trong nghệ thuật. Lợi ích của các giai cấp khác nhau không chỉ được củng cố bằng các thiết chế chính trị; lập pháp; hệ tư tưởng thống trị; mà còn có sự tham gia khẳng định những tiêu chí thẩm mỹ.

3. Lý tưởng thẩm mỹ

Danh từ lý tưởng biểu thị quan niệm về sự hoàn thiện bản thân con người và xã hội trong tương lai. Lý tưởng chỉ cái hiện chưa có; chưa tới; nhưng sẽ tới; sẽ có khi có các điều kiện khách quan thích hợp.

Lý tưởng không chỉ là ước mơ; là khát vọng; mà còn là niềm tin; ý chí và tri thức của con người có ý nghĩa định hướng cho hoạt động nhận thức và thực tiễn làm cho hành động của con người vươn tới một mục tiêu rõ rệt.

Xây dựng lý tưởng và đấu tranh vì lý tưởng; thì vấn đề quan trọng là lý tưởng phải trên cơ sở hiện thực cuộc sống phù hợp với qui luật vận động và phát triển của xã hội. Tính hiện thực của lý tưởng không phải là tạo nên hình ảnh tưởng tượng về khát vọng sống; về cái mong muốn; mà là những dự kiến trong tâm trí kết quả cuối cùng trong mọi hoạt động của cá nhân; của xã hội khiến cho hoạt động có tính mục đích và có khả năng tạo thành nghị lực; thành sức mạnh và thành hiện thực.

Lý tưởng chỉ đúng đắn khi nó dựa trên sự nhận thức khoa học về những mâu thuẫn; động lực và xu hướng phát triển tất yếu khách quan của xã hội; đồng thời thấy rõ những phương thức thực tiễn để thực hiện lý tưởng.

Lý tưởng một khi đã hình thành; tồn tại và phát triển thường được con người bổ sung; làm phong phú; hoàn thiện hơn về mặt nội dung.  Chính vì vậy; ở mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử; lý tưởng của con người mang tính tương đối; ổn định. Tùy theo những điều kiện kinh tế – xã hội; thời đại nhất định thì lý tưởng của con người cũng có sự thay đổi; chuyển hoá biểu thị thành hệ thống các giá trị khác nhau.

Xét về hình thức; lý tưởng được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau; nhưng đều là tổng thể các phương hướng cơ bản của đời sống xã hội. Đó là lý tưởng chính trị – xã hội; lý tưởng pháp quyền; đạo đức; khoa học; tôn giáo và thẩm mỹ.

Khác với khoa học; trong quan hệ thẩm mỹ ngoài những tri thức có tính khách quan phù hợp với chân lý; nó còn bao hàm cả thái độ chủ quan của con người đối với khách thể.

Nếu cảm xúc thẩm mỹ nảy sinh từ sự cảm thụ cái đẹp trong thực tế; thì lý tưởng thẩm mỹ lại hướng tới cái đẹp trong ươc mơ và khát vọng sống của con người; nó xây dựng hình ảnh mẫu mực cảm quan về những giá trị thẩm mỹ mà con người cho rằng cần phải có và sẽ có.

Trong lý tưởng thẩm mỹ bao hàm cả sự nhận thức về cái hoàn thiện; cái đang mong muốn; cần phải có và cả tình cảm của chủ thể đối với chúng. Trong quan hệ thẩm mỹ; lý tưởng thẩm mỹ thể hiện trong hình thức cụ thể – cảm tính; toàn vẹn của một sự vật một hiện tượng; một con người nhất định hoặc một tác phẩm nghệ thuật. Ví dụ qua hình tượng Thạch Sanh; Thánh Gióng; Cô Tấm. Những hình tượng đó nói lên tình cảm yêu thương; qúy trọng của nhân dân ta đối với mẫu người lý tưởng và cũng gợi ra ở người cảm thụ lòng say mê; mến phục.

Lý tưởng thẩm mỹ biểu hiện tập trung cao nhất của nhu cầu thẩm mỹ; tình cảm thẩm mỹ; thị hiếu thẩm mỹ; hay nói một cách khác lý tưởng thẩm mỹ là giai đoạn cao nhất của nhận thức; đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ. Mọi xúc cảm; biểu tượng; phán đoán; đánh giá; cảm thụ và sáng tạo thẩm mỹ đều do lý tưởng thẩm mỹ chi phối và tập trung ở lý tưởng thẩm mỹ.

Lý tưởng thẩm mỹ nói lên đặc trưng về sự hoàn thiện của các sự vật; hiện tượng của hiện thực; về lối sống của con người. Trong lý tưởng thẩm mỹ; có chứa đựng cả sự khái quát về những thuộc tính thẩm mỹ đã tồn tại của hiện thực tự nhiên và xã hội; kể cả việc đề ra mục tiêu mà hoạt động thẩm mỹ của của xã hội phải vươn tới.

Lý tưởng thẩm mỹ là tổng thể phương hướng cơ bản của đời sống được kết lại thành hình ảnh mẫu mực cảm quan về sự hoàn thiện; hoàn mỹ của con người và của xã hội; nói lên những xu hướng và qui luật của sự tiến bộ lịch sử.

Lý tưởng thẩm mỹ là sản phẩm cao nhất của ý thức thẩm mỹ. Mọi hoạt động thẩm mỹ đều nhằm thực hiện nó. Nghệ thuật đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thể hiện lý tưởng thẩm mỹ; bởi vì nghệ thuật tạo ra những hình mẫu hình tượng nghệ thuật về hiện thực hoàn thiện; đồng thời lý tưởng thẩm mỹ cũng nổi lên như là tiêu chuẩn về cái đẹp của những giai đoạn khách nhau của sự nghiệp sáng tạo thẩm mỹ của con người.

Mỹ học đại cương