Hát Xoan là sản phẩm văn hoá độc đáo của vùng nào? Thể loại này có những đặc điểm gì riêng biệt? Ngoài ra hát Xoan còn có tên gọi gì khác?

Hát Xoan là một sản phàm văn hóa độc đáo của Phú Thọ, có những đặc điểm riêng như:  Hát vào một thời gian nhất định, ở những điểm nhất định, có tổ  chức chặt chẽ, theo trình tự Lễ nghi tôn giáo Trình diễn các qủa cách -Hát hội.

Hát vào thời gian nhất định: Hát Xoan cũng như một số dân ca khác của vùng trung du Bắc Bộ được tổ chức mùa xuân. Mở đầu cho mùa hát và để đón chào năm mới, các họ Xoan lần lượt khai xuân ở đình, miếu làng nhà.  Ngày mồng một Tết, các họ hát ở đình An Thái, rồi tối Kim Đơi, Phù Đức và Thét. Từ ngày mồng 5 Tết, cả bốn phường Xoan đều khăn gói lên đường làm một chuyến du xuân đến hát ở các đình “nước nghĩa”. Các phường đi hát từ ngày mùng năm tháng Giêng âm lịch cho đến ngày mùng mười tháng Ba âm lịch (vào dịp lễ hội Đền Hùng).Cũng có năm các phường về Đền Hùng hát trong ngày hội. Hát ở những điểm nhất định: Hát Xoan còn có tên gọi là “Khúc môn đình” (hát Cửa đình). Mỗi phường Xoan giữ một số cửa đình nhất định, như một kiểu “xí phần”. Tục giữ cửa đình cũng có một ý nghĩa là tránh sự tranh chấp và dẫm chân lên nhau giữa các phường Xoan. Tục giữ cửa đình đã dẫn tới tục kết nghĩa. Hát Xoan giữ cửa đình và dân địa phương kết nghĩa với nhau. Tình nghĩa ấy rất được coi trọng. Khác với kết nghĩa của hát Ghẹo là kết nghĩa của hai hay nhiều làng với nhau, hoặc Quan họ chỉ kết nghĩa giữa hai Quan họ, thì kết nghĩa của Xoan bao giờ cũng theo lệ dân (địa phương) là vai anh, còn họ Xoan
là vai em, dân là con trưởng, họ là con thứ. Tục kết nghĩa cấm ngặt trai gái hai bên (dân và họ) kết hôn vối nhau, với lý do dân với họ là anh em, đã là anh em tất nhiên không thể lấy nhau.Hát Xoan có tổ chức rất chặt chẽ: Hát Xoan đòi hỏi phải tổ chức thành phường Xoan hoặc họ Xoan. Khúc hát “Gài huê” có câu:

“Tam Thanh một cảnh huê hò
Lòng anh muốn lấy nhà trò họ Xoan”.

Thường môi phường Xoan có một ông trùm, bôn năm
kép và từ mười hai đến mười lăm đào:

‘ Tam Thanh một cảnh huê khoai
Lòng anh muốn lấy mười hai cô đào”.

Hát có trình tự nhất định: Hát Xoan phải theo trình tự đã quy định, gồm ba phần: phần lễ nghi tôn giáo, phần trình diễn các quả cách và phần hát hội. Trong đó, ở phần lễ nghi tôn giáo, hát Xoan có những lời chúc tụng, cầu khẩn và được trình diễn theo đúng nghi thức trước cửa đình, nói lên cảm xúc của con người trước thần linh, sau đó là ca ngợi thánh thần. Những lời ca này thường là có sẵn. Đào và kép hát xen kẽ, lúc phụ họa, lúc đuổi nhau, múa hát rộn ràng, khoẻ mạnh gây được không khí tưng bừng cho ngày hội. Còn trong phần trình diễn các quả cách thì nội dung
các quả cách bao gồm các mặt mô tả đời sống và sinh hoạt của các tầng lớp người đương thời ở nông thôn, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên hay kể chuyện cổ tích xưa. Mỗi quả cách thường có cấu trúc ba phần: giáo cách (mỏ đầu) – đưa cách (phần giữa) – kết cách (phần cuối). Nối tiếp các quả
cách thường có láy câu: “Các bạn họ ta lấy qua làn dậm là hỡi dậm nào dậm ấy cho qua” hoặc “Cách ấy cho qua, hỡi bạn chèo ta, giờ sang cách khác, giã tiệc này, ta là Đại Vương”.

Riêng phần hát hội, thường mang tính chất trữ tình, phản ánh những nội dung giao duyên, yêu đương trai gái. Đây là giai đoạn ứng tác như hát Ví, Trống quân bao gồm các tiết mục múa, hát, dựng các hoạt cảnh, các trò chơi. Đây cũng là phần hứng thú và sinh động nhất trong cuộc
hát Xoan nói chung. Nghệ thuật của hát Xoan phong phú, độc đáo nhất chính là ỏ giai đoạn này. Các giai đoạn này thường được tiến hành theo các thứ tự: bợm gái, bỏ bộ, xin hoa đô* chữ, hát Đúm và giã cá. Giã cá hoặc mó cá được coi là tiết mục kết thúc quá trình diễn xướng của hát Xoan, có tiết tấu nhịp nhàng, khoẻ, gần với tiết tấu của bài hát lao động. Điệu múa gồm mười hai đào Xoan và bốn chàng trai làng, múa hát vào lúc gần sáng trước bàn thờ thánh.

Ngày nay, hát Xoan chỉ thấy phổ biến ở vùng đất Tổ diễn ra vào mùa xuân, sau Tết Nguyên đán. Hàng năm,trước khi đi hát, các phường Xoan thường lo tập luyện trước vào tháng Chạp âm lịch. Mùa xuân trên quê hương đất Tổ, không gì vui bằng đi xem hát Xoan. Và hát Xoan thì cứ tiếp tục hát từ đình này cho đến đình khác khiến cho không khí hội hè, vui xuân cứ kéo dài ra mãi.Trích “ Hỏi đáp văn hóa dân ca ba miền Bắc – Trung – Nam. NXB Quân đội’’