Để viết một bài văn nghị luận văn học(phần 1)

Chương một

 ĐỂ VIẾT MỘT BÀI VĂN

I. YÊU CẦU VIẾT ĐÚNG
1. Đúng đề bài
 Viết cho đúng, trước hết là đứng đề bài (đầu đề). Đề bài là yêu cầu mà người ra đề đặt ra, hoặc cũng có thể tự mình nêu ra vấn đề để bàn bạc, trao đổi hoặc ghi nhận cảm xúc, quan niệm về thơ, truyện, hay một vấn đề xã hội nào đấy : Làm bài không đúng đầu đề hoặc không khai thác hết ý của đầu đề thì không có được một bài viết tốt, viết hay.
Các lỗi thường gặp là:
–    Sai đề, lạc đề, xa đề: Tức là nội dung, phương pháp, cách thức bị sai lạc, xa với yêu cầu của đề ra.
–    Lệch đề: Người viết tuỳ hứng, lan man, thích ý nào đi sâu vào ý đó, ý chính thành ý phụ…
Cho nên, phải xác định đúng yêu cầu của một đề bài với các câu hỏi sau:
+ Đề bài đặt ra vấn đề gì cần giải quyết ?
+ Những tư liệu cần thiết cho việc giải quyết vấn đề ?
+ Đề yêu cầu kiểu bài gì (Giải thích? Chứng minh? Nghị luận ?…)
Xác định đúng yêu cầu của đề ra để từ đó lập được một dàn ý đúng hướng và đầy đủ.

2. Đúng kiến thức
Kiến thức là một vấn đề lớn. Kiến thức cho một bài nghị luận văn học là kiến thức văn học, kiến thức lịch sử, kiến thức xã hội. Sai kiến thức là quá trình phân tích và dùng các dẫn chứng không phù hợp, không đúng hiện tượng, không đúng xuất xứ.
Các lỗi về kiến thức của học sinh khi làm bài:
– Lỗi về kiến thức văn học sử: Nhầm lẫn các giai đoạn văn học, về tác giả và sự nghiệp sáng tác, về hoàn cảnh xã hội tác động đến văn học…
– Lỗi về kiến thức tác phẩm: Không thuộc thơ, không nhớ cốt truyện, nhân vật… nên phân tích mơ hồ, dẫn chứng sai:
– Lỗi về kiến thức lí luận văn học: Không hiểu các khái niệm lí luận văn học, không vận dụng được lí luận văn học để lí giải các vấn đề sáng tác, tác phẩm…
– Lỗi về kiến thức ngôn ngữ: Cách dùng từ, đặt câu, diễn đạt còn vụng, sai sót, thiếu chính xác…
– Lỗi về kiến thức làm văn: Không đúng kiểu bài, bố cục các phần (đoạn) không hợp lí, thiếu lôgic…
Viết đúng kiến thức là những kiến thức đưa ra trong bài phải chính xác, phù hợp, có tính hệ thống. Dù là nghị luận văn học hay nghị luận xã hội, dù là phân tích thơ hay truyện… thì viết đúng kiến thức là đúng với yêu cầu của từng đề bài cụ thể để thuyết phục người đọc.

    3. Đúng thể loại    
Vấn đề thể loại trong làm văn cũng không hề đơn giản. Trước đây có rất nhiều kiểu bài (cũng gọi là thể loại) như miêu tả, trần thuật, kể chuyện, phát biểu cảm nghĩ, giải thích, chứng minh, bình luận, bình giảng… Trong chương trình, SGK Ngữ văn THCS và THPT nêu 6 kiểu    văn bản gồm Miêu tả, Tự sự, Nghị luận, Biểu cảm, Thuyết minh,  Điều hành  (Hành chính công vụ).  Trong mỗi kiểu văn bản ấy thường có các tiểu loại nhỏ.
Các lỗi viết không đúng thể loại là:
– Nhầm lẫn một số thể loại: tả, kể, trần thuật…, giải thích và phân tích với bình giảng…
– Không phân biệt giữa văn giải thích, chứng minh, bình luận.
Văn nghị luận là một thể loại mà học sinh hay lầm lẫn nhất. Vì cái khó ở đây là học sinh thường quan tâm đến cái ý của đề ra, để tập trung tìm lí lẽ, tìm dẫn chứng, mà quên mất cái cách diễn đạt những lí lẽ, những dẫn chứng ấy thế nào cho hỢp với loại bài của mình. Bài ra là yêu cầu giải thích, nhưng học sinh lại thiên về chứng minh. Chứng minh thì có nhiều, song phải hiểu: chứng minh để giúp cho sáng cái ý giải thích chứ chứng minh không phải là giải thích. Giải thích thiên về lập luận, về ý tứ cần phát triển, cần xử lí; còn chứng minh lại thiên về đưa ra các sự việc, các hiện tượng và con số để giúp cho việc giải thích. Làm bài bình luận, học sinh cũng dễ sa vào bình giảng hay ngược lại, là vì không rõ yêu cầu thể loại của hai bài ấy là khác nhau. Bình luận thiên về lí trí, bình giảng thiên về cảm xúc. Đưa ra một bài, hay một câu thơ để bình luận, là phải tán thành hay phản đôi, đánh giá ý nghĩa, tác dụng của bài thơ, câu thơ ấy. Còn nếu bình giảng nó, thì phải phân tích hình ảnh, phân tích cảm xúc mà câu thơ, bài thơ ấy gợi ra. Cả hai loại bài đều có chữ bình, nhưng mỗi kiểu bình có chỗ khác nhau. Một bên bình là để chấp nhận hay không chấp nhận trong mức độ nào đó. Và có khi bình là để thưởng thức cũng ỏ mức độ nào đó.
Nghĩa là, bài văn kể chuyện ra kể chuyện, phát biểu cảm nghĩ ra phát biểu cảm nghĩ, nghị luận ra nghị luận, thuyết minh ra thuyết minh… Không nhầm lẫn được dù có sử dụng các yếu tố của từng thể loại, từng kiểu văn bản.

4. Đúng phong cách
Viết đúng đề văn, đúng kiến thức, đúng thể loại đã là góp phần viết đúng phong cách.
Mỗi bài văn tự luận thể hiện tâm hồn, trí tuệ, vốn sống và phần nào tính cách của các em; thể hiện cách cảm, cách nghĩ, cái “bản sắc riêng” của các em trong quá trình sáng tạo. Kết quả là bài văn miêu tả phải có màu sắc miêu tả, thuyết minh phải có màu sắc thuyết minh, biểu cảm phải có màu sắc biểu cảm, nghị luận phải có màu sắc của nghị luận… Chính điều đó làm nên cái riêng của mỗi bài viết. Và khi đã tạo nên cái riêng trong bài thì đó sẽ là những bài văn hay rồi!