Hát Giặm hay hát Dặm? Đây là thể loại hát dân gian phổ biến ở vùng nào? Hãy cho biết đôi điều về thể loại hát này?

Hát Giặm là một thể loại hát của người xứ Nghệ, thể hát nói bằng thơ ngụ ngôn (thơ – vè). Âm nhạc đi theo thường là phách. Thường hai, ba người ngồi đối diện nhau hát, một người chính bẻ chuyện, người kia phụ vào hát theo.Theo tài liệu nghiên cứu của Giáo sư Vũ Ngọc Phan thì
không phải “hát Dặm” mà là “hát Giặm”. Bởi tiếng “giặm” có nghĩa là ghép vào, điền vào, đan vào, xen vào một chỗ thiếu, “giặm lại” vần của bài hỏi. Nó có nghĩa như “giặm một vài cái nan vào một cái rổ” như đổng bào miền Bắc thường nói.

Nếu theo cách hiểu này thì từ “giặm” sẽ có nghĩa ở trong cụm từ “ăn giặm” – các thức ăn khác sẽ được thay phiên bổ sung, ngoài sữa mẹ ra. Như vậy thì trong một bài hát Giặm sẽ có một phần là chính, những phần khác phụ họa thêm vào. Tuy nhiên, điều này cũng chỉ giả thuyết, cần có thêm sự nghiên cứu của các chuyên gia âm nhạc về vấn đề này. Hát Giặm có nhiều làn điệu như Giặm xâm, Giặm noi,Giặm vè, Giặm ru, Giặm cửa quyền, Giặm kể với các tiết tấu phách mạnh, phách nhẹ, những nhịp trong và ngoài. Các thể loại này rất giàu tính tự sự, kể lể, khuyên răn,
phân trần, giãi bày. Ngôn ngữ của hát Giặm đậm màu sắc địa phương. Mỗi câu năm chữ, có nhiều khổ từ bốn đến tám câu, cuối khổ có láy lời, láy ý. Ví dụ như:

– Công đôi ta thề thốt,

Kể đã mấy niên rồi.

Lòng đã quyết lứa đôi,

Ngãi đã quyết thề bồi,

Nhất ngôn nói hắn lời,

Đừng bốn chốn, ba nơi,

Đừng trăng gió chào mời.

Trăng nhiều trăng rạng rỡ
Trăng nhiều đèn rạng rỡ.

– Em đã có chồng rồi
Em đã có lứa rồi,

Vung đá úp vừa nồi,

Đũa đã ghép thành đôi.

Bạn đừng có ỡm ờ với tôi!

Tôi lấy chân khỏa lại,

Tôi lấy tay khỏa lại.

– Sang hạ chí tiết hè,

Em nghe tiếng sầu ve,

Em buồn trong gia sự,

Bạn buồn trong gia sự.

Bài hát có bao nhiêu đoạn thì có bấy nhiêu lần điệp lại như vậy, nghe đọc thì thấy vướng, nhưng khi hát thì sẽ làm nổi ý của câu hát và của cả bài. Hát Giặm có ba lối trình diễn: nam nữ đối đáp, có Lối vài ba người hát kể lên một giai thoại, hay một sự việc vừa xảy ra, lại có lối kể một sự tích gì có tình tiết nội dung và hình thức đều được trau chuốt. Không chỉ có hình thức đối đáp nam nữ, hát Giặm còn có nhiều bài hát mang tính chất tự sự, kể lại một sự tích hay một chuyện vừa xảy ra trong làng, trong nước, nhằm mục đích phê phán, khuyên răn hoặc tuyên truyền, giáo
dục.Trong hát Giặm Nghệ – Tĩnh, cuộc sống đa dạng của nhân dân lao động được ghi lại khá đầy đủ, đặc biệt đã phản ánh cuộc đấu tranh chính trị của nhân dân Nghệ An, Hà Tĩnh từ ngày Pháp sang xâm lược. Nhiều chí sĩ (Phan Bội Châu, Ngô Đức Kể) đã dùng thể dân ca này đặt ra nhiều
bài, nhằm giáo dục ý thức cách mạng cho quần chúng.Trích “ Hỏi đáp văn hóa dân ca ba miền Bắc – Trung – Nam. NXB Quân đội’’