Khái niệm văn vật (vật = vật chất)

Khái niệm văn vật (vật = vật chất)

Khái niệm văn vật (vật = vật chất):

          Truyền thống văn hoá tốt đẹp biểu hiện ở nhiều nhân tài trong lịch sử và nhiều di tích lịch sử. “Hà Nội nghìn năm văn vật”. Văn vật còn là khái niệm hẹp để chỉ những công trình hiện vật có giá trị nghệ thuật và lịch sử; khái niệm văn vật cũng thể hiện sâu sắc tính dân tộc và tính lịch sử. Khái niệm văn hiến; văn vật thường gắn với phương Đông nông nghiệp trong khi khái niệm văn minh thường gắn với phương Tây đô thị.

Như vậy; cho đến nay; chưa phải mọi người đã đồng ý với nhau tất cả về định nghĩa của văn hoá. Từ 1952; hai nhà dân tộc học Mĩ A. L. Kroibơ (A.L. Kroeber) và C.L. Klúchôn (C. L. Kluckhohn) đã trích lục được trên dưới 300 định nghĩa; mà các tác giả khác nhau của nhiều nước từng phát ra từ trước nữa cho đến lúc bấy giờ.

Từ đó cho đến nay; chắc chắn số lượng định nghĩa tiếp tục tăng lên và đương nhiên; không phải lúc nào các định nghĩa đưa ra cũng có thể thống nhất; hay hoà hợp; bổ sung cho nhau. Chúng tôi xin trích dẫn một số định nghĩa đã được công bố trong các giáo trình và công trình nghiên cứu về Văn hoá học hay Cơ sở văn hoá Việt nam. Theo một số học giả Mĩ “văn hoá là tấm gương nhiều mặt phản chiếu đời sống và nếp sống của một cộng đồng dân tộc”. Ở trung tâm của văn hoá quyển là hệ tư tưởng cũng được xem là một hệ văn hoá.

          Ở Việt Nam; Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống; loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ; chữ viết; đạo đức; pháp luật; khoa học; tôn giáo; văn học; nghệ thuật; những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn; ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hoá.”

          Cựu thủ tướng Phạm Văn Đồng viết: “Nói tới văn hoá là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn; bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại; phát triển; quá trình con người làm nên lịch sử…cốt lõi của sự sống dân tộc là văn hoá với ý nghĩa bao quát và cao đẹp nhất của nó; bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình cảm; đạo đức và phẩm chất; trí tuệ và tài năng; sự nhạy cảm và tiếp thu cái mới từ bên ngoài; ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc; sức đề kháng và sức chiến đấu để bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh.”

          PGS. Phan Ngọc đưa ra một định nghĩa văn hoá mang tính chất thao tác luận; khác với những định nghĩa trước đó; theo ông đều mang tính tinh thần luận. “Không có cái vật gì gọi là văn hoá cả và ngược lại bất kì vật gì cũng có cái mặt văn hoá. Văn hoá là một quan hệ. Nó là mối quan hệ thế giới biểu tượng và thế giới thực tại. Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người; một cá nhân so với một tộc người khác; một cá nhân khác.

Nét khác biệt giữa các kiểu lựa chọn làm cho chúng khác nhau; tạo thành những nền văn hoá khác nhau là độ khúc xạ.” Tất cả mọi cái mà tộc người tiếp thu hay sáng tạo đều có một khúc xạ riêng có mặt ở mọi lĩnh vực và rất khác độ khúc xạ ở một tộc người khác.

          Trên cơ sở phân tích các định nghĩa văn hoá; PGS; TSKH Trần Ngọc Thêm đã đưa ra một định nghĩa về văn hoá như sau: “Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích luỹ qua quá trình hoạt động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”. Định nghĩa này đã nêu bật 4 đặc trưng quan trọng của văn hoá: Tính hệ thống; tính giá trị; tính lịch sử; tính nhân sinh.

Chúng tôi cho rằng; trong vô vàn cách hiểu; cách định nghĩa về văn hoá; ta có thể tạm quy về hai loại. Văn hoá hiểu theo nghĩa rộng như lối sống; lối suy nghĩ; lối ứng xử…Văn hoá hiểu theo nghĩa hẹp như văn học; văn nghệ; học vấn… và tuỳ theo từng trường hợp cụ thể mà có những định nghĩa khác nhau. Ví dụ xét từ khía cạnh tự nhiên thì văn hoá là “cái tự nhiên được biến đổi bởi con người” hay “tất cả những gì không phải là thiên nhiên đều là văn hoá”.

          Gần đây nhất; trong một bài viết của mình; PGS. Nguyễn Từ Chi đã quy các kiểu nhìn khác nhau về văn hoá vào hai góc độ:

• Góc rộng; hay góc nhìn “dân tộc học”: đây là góc chung của nhiều ngành khoa học xã hội.
• Góc hẹp; góc thông dụng trong cuộc sống hàng ngày; còn gọi là góc báo chí.

Theo cách hiểu góc rộng – văn hoá là toàn bộ cuộc sống (nếp sống; lối sống) cả vật chất xã hội và tinh thần của từng cộng đồng. Ví dụ: nghiên cứu văn hoá Việt Nam là nghiên cứu lối sống của các dân tộc Việt Nam.

Văn hoá từ góc nhìn “báo chí” tuy cũng có những cách hiểu rộng hơn hay hẹp hơn; nhưng trước đây thường gắn với kiến thức của con người; của xã hội. Ngày nay; văn hoá dưới góc “báo chí” đã hướng về lối sống hơn là về kiến thức mà theo tác giả là lối sống gấp; đằng sau những biến động nhanh của xã hội.